5 дугаар сарын 3-ны орой Дорноговь аймгийн Айраг сумын төв дээр хэсэг залуус ирсэн байна. Тэд өөрсдийгөө “Мөнхийн гал” хөдөлгөөний хүмүүс гэж танилцуулаад сумын Засаг дарга Д.Баяраагаас ярилцлага авахыг оролджээ.

Гэвч ярилцлага нь сүүлдээ “Та нар хятадуудтай хуйвалдаж, орон нутгаа худалдаж байна” гэсэн түрэмгий тулгалт болж хувирсан гэнэ. Засаг дарга Д.Баяраа “Би ямар нэгэн байдлаар хуйвалдаагүй, хуулийн дагуу ажиллаж байгаа”-гаа илэрхийлжээ.
Залуус  Засаг даргыг хэсэг байцааж байгаад явж, тус суманд баяжуулах фабрик ажиллуулдаг хятадын хөрөнгө оруулалттай “Ян-Тай-Уул” гэдэг компани дээр очиж, хятад ажилчдыг дарамталж байгаад сэйфнээс нь 4 сая төгрөг аваад үл мэдэгдэх чиглэлд гарсан байна.

Нацагийн Багабанди

«Хүн төрсөн ч байг, үхсэн ч байг, хөрөнгө мөнгө, гэр орон, эдлэн эзэмшлээ алдсан ч байг, халаглаж өрөвдөх зүйл биш. Энэ бүхэн хүний юм бус. Харин хүнлэг эрхэм чанараа гээвэл тун хайран. Жинхэнэ өмчөө алдаж байгаа нь тэр» хэмээн олон зуун жилийн тэртээ нэгэн гүн ухаантан хэлсэн байх юм. Бусдыг үзэн ядах чивэлт араншин бие сэтгэлд нь нэвчсэн хэн боловч хүнлэг эрхэм чанараа хаяж гээсэн, өөрөөр хэлбэл жинхэнэ өмчөө алдсан хөөрхийлөлтэй нэгэн болж хувирна. Хүчтэй, зоригтой, хүнлэг хүмүүс үзэн ядалтын өвчний халдвар тэр болгон авдаггүй. «Үзэн ядалт-энэ бол сулхан хүмүүсийн уур хилэн».

Нацагийн Багабанди

Нэлээд олон жилийн өмнө болсон явдал. Нэгэн дээд сургуулийн захирал багш нартайгаа юм үзэж, нүд тайлахаар барууны нэгэн оронд очжээ. Тэдний дотор тухайн ард түмний хэлээр байтугай түгээмэл гадаад хэлээр ярьдаг хүн байсангүй. Онгоцноос буунгуут хэл мэдэхгүйн зовлонг амсч, ичиж улайж эхлэв. Хүлээн авагч тал нь орчуулагч гарган өгснөөр эвгүй байдал, ичгүүрийн зовлонгоос түр ч болов ангижирчээ. Тэдэнд үйлчилж байсан хүн гэртээ хоолонд урив. Хоол идчихээд явах болсон чинь жолооч нь байдаггүй, харин машиных нь түлхүүр нь байж. Хэн нэг нь машинаа бариад явчих, жолоочийг ирэхээр машиныг нь авахуулчихъя гэж гэрийн эзэн хэлэв. Тэдний дунд машин жолооддог хүн байсангүй, зочилсон айлын арав гаруй настай охин би хүргээд өгье гээд машиныг жолоодон явжээ. Энэ үед бид ичиж зовох нь байтугай бүр нүдний булай болсон. Эх орондоо буцаж ирэнгүүт хүн бүрт түгээмэл гадаад хэл үзэх, машин барьж сурах үүргийг захирал бидэнд өгч билээ гэж миний танил хуучиллаа.

Нацагийн Багабанди

Гүйх нохойд гүйхгүй нохой садаа гэх монгол үг нь үнэн хэрэгтээ нохойны тухай яриа биш, ажил хийх гэж байгаа хүнд хийхгүй нь саад бүү хий гэсэн гүн утгат хэллэг юм. Өөрөө ажиллах дургүй байх нь дүүрч, ажиллаж байгаадаа хэзээ ч битгий садаа хий. Хийхийн төлөө хичээж байгаа хүмүүст хийхгүйчүүдийн учруулах саад мундахгүй. Хийж байгаа хүнийг хараад хэл амаа билүүдэн, үйл ажилд нь үг хэлээрээ садаа хийгсэд хорлонтой. Хийж байгаа хүмүүсийг хэнхэг гэж шоолно, өөрөө хийхгүй мөртлөө өрөөлийн хийснийг өөлж голж муучилна. Хорон үгээр булж, хорыг маажин цаашлуулна. Хорт сумаар нэгийг онодог бол хорон үгээр олныг онодогоороо хорлол нь их. Хийе бүтээе гэх өөдрөг сэтгэлийг нь болохгүй бүтэхгүй гэх уруу үгээр жадлан эсэргүүцнэ. Үг нь их, үйл нь бага хүмүүс хийх бүтээх замд хэзээд л хөндөлсөн саад болдог.

Нацагийн Багабанди

Хүний гар харалгүй өөрийгөө л болгочих. Хүн бүхэн өөрийгөө болгочих хэмжээнд байх юм бол манай нийгэм тэр чигээрээ тэнүүн жаргалтай байх сан. Даанч тэжээдэг нь цөөрөөд, тэжээврүүд нь олширчихож. Хүн бүр өөрт ногдсон, хийх ёстой ажлаа бүр жинхэнэ эзний ёсоор, хэний ч шахалт шаардлагагүйгээр товхийтэл сайн хийчихдэг бол болж байгаа нь тэр. Заавал дарга даамал болж байж өөрийгөө аваад явчих хэмжээнд очдог юм биш. Зуун ямаанд жаран ухна гэдэг шиг, дарга цөөн байх тусмаа сайн.

Нацагийн Багабанди

Галуу дууриаж хэрээ хөлөө хөлдөөв гэх энэ үг өргөн дэлгэр утгатай, гүн гүнзгий сургамжтай. Өөрийнхөөрөө байж чадалгүй өрөөлийг дууриан хөгөө таригчийг ёгтолж хэлсэн энэ үгийг хүмүүс үг яриандаа элбэг дэлбэг хэрэглэдэг боловч өөр дээрээ тусгаж авах нь ховор. Аливаа хүнд гаднаас учрах гай түйтгэрээс өөртөө учруулах гай зовлон нь хавьгүй илүү. Архи ууж заавал сур гэж хэн ч албадан хүчилдэггүй. Бусдыг дууриан бага багаар балгасаар балрах замдаа шуударч, эхлээд архийг чи ууж байсан бол сүүлдээ архи чамайг ууж балладаг. Тамхи татаж сур гэж эх эцэг, эгч ах нарын хэн нь ч чамайг албадан шахаагүй. Бусдыг дууриан шохоорхон саваагүйтэж, тамхийг чи татаж байснаа яваа яваандаа тамхи чамайг өөртөө татан чангаасаар архаг тамхичин болгож дөнгөнө. Эцэс сүүлдээ хоёр хорыг ховдоглон залгигч болж, хайран биеэ хорлоно. Өөрийн биеэр амсч байгаа энэ бүх гай зовлон өөрийнхөөрөө байж чадалгүй бусдыг сохроор дууриан, аялдан дагаснаас үүдэлтэй.

Нацагийн Багабанди

Хүний амьдралд тохиох хар дарсан зүүд шиг туйлын таагүй мэдрэмж бол гүн гүнзгий ганцаардал. Ганцаардал хэмээх сэтгэлийн тамд унасан зовлонт хүн усгүй цөлд хүн амьтны бараа харахгүй, орь ганцаар хаягдсан мэт байдалтай нэн хүнд бөгөөд нэн урт өдөр хоногийг сэтгэл түгшин өнгөрөөнө. Үнсэнд хаягдсан шалз шиг нааш ч үгүй, цааш ч үгүй хов хоосон орон зайд байгаа мэт ийм амьдрал үнэхээр тамтай гэж ганцаардлын зовлонг туулсан хүмүүс халаглан ярих юм билээ. Ганцаардлын харанхуй агуйгаас гарах гарцаа олохгүй мунгинах учир шалтгаан олон янз. Дотны хүмүүсээсээ хагацах, хайртай зүйлсээсээ холдох нь харуусал гунигтай хамт санагалзан ганцаардах бодол сэтгэлийн гүн хямралд оруулна.

Алдаа мадаггүй арван хуруу тэгш, сул талгүй сумны мөс мэт тэгш шулуун хүн энэ орчлонд үгүй. Хүн бүр өөрийн гэсэн сул талуудтай, алдах тавиланд төрсөн. «Юунд ч алдахгүй байх нь гагцхүү бурханы шинж чанар». Хүмүүс алдаагаа ухаарч чадах эс чадах, алдсан алдаандаа дахин бүдрэх, эс бүдрэх, гаргасан алдаагаа засах, эс засах зэргээрээ л ялгагдана. Алдаагаа өрөө ойлгож, ухаарч, засч чаддаг хүн – сайн хүн. Алдсан алдаагаа мэдэж ухаарахгүй мугуйдлан зөрүүдлэх нь хүний хамгийн харамсалтай сул тал. «Алдаа бол буруу бодомжийн л нэг уршиг. Нэгэнт гаргасан алдаандаа гөжүүдлэн зүтгэх нь сулхан зантайн шинж байдаг» гэж нэгэн нэрт зохиолч бичжээ.

Нойрыг унтаж барахгүй, сэрж барна. Энэ үгийг хэн, хэзээ анх хэлснийг мэдэхгүй. Их л эрт хэлэгдсэн байх. Сургаал үг урт настай байх тусам хүч ихтэй, ач тус нь далай мэт уужим. Хүний амьдралд алтнаас илүү үнэ цэнэтэй алдарт энэ үгийг би их хожуу, оюутан болсон хойноо нэгэн ухаант хүнээс анх сонссон юм. Энэ хүн бол Дондогийн Цэвэгмид гуай байлаа. Тэр үед хилийн чанадад суралцдаг, зуны амралтаараа эх орондоо ирсэн оюутнуудыг цуглуулан ухаант мэргэдээр сургаал айлдуулдаг байсан юм. Тэр жил ухааны их сангаасаа ухаарлын хур буулгасан ухаантан нь НҮБ-ийн индрээс Монгол хэлээр анх үг хэлсэн Монгол төрийн том зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч энэ алдарт хүн байлаа.